Supreme Court
Case Details
1 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} 2025:CGHC:48821 अ्ቚति(cid:4)वे(cid:6)्ቕ छቈኍ(cid:10)सगढ़ उच्च न्या(cid:20)या(cid:20)लया , ति(cid:23)ल(cid:20)सपु(cid:25)र ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या स(cid:25)रति(cid:30)(cid:4) ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क-19/09/2025 ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या उሾኘ*ति+(cid:4) ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क-23/09/2025 (cid:31)*+मु(cid:25)ति. अपु(cid:10)ल ्ቅमु(cid:20) क -352 /2024 छቈኍ(cid:10)सगढ़ र(cid:20)ज्या, ቛኋ(cid:20)र(cid:20) पु(cid:25)लिलस था(cid:20)(cid:27)(cid:20)-लिसटी(cid:10) क*(cid:4)वे(cid:20)ल(cid:10), लि6ल(cid:20)-धमु(cid:4)र(cid:10), छቈኍ(cid:10)सगढ़ -----अपु(cid:10)ल(cid:20)था8/र(cid:20)ज्या तिवेरूሾኘ 1. अ(cid:27)(cid:10)श मुस(cid:10)ह तिपु(cid:4)(cid:20)-मुह(cid:6)श मुस(cid:10)ह, उ्-लगभग 27 वे+(cid:29), ति(cid:27)वे(cid:20)स(cid:10)-ग(cid:20)याቔኍ(cid:10) मु ति(cid:31)र क(cid:6) पु(cid:20)स, रिरस(cid:20)ईपु(cid:20)र(cid:20), धमु(cid:4)र(cid:10), पु(cid:25)लिलस था(cid:20)(cid:27)(cid:20)-धमु(cid:4)र(cid:10), वे(cid:4)(cid:29)मु(cid:20)(cid:27) ति(cid:27)वे(cid:20)स(cid:10)-एमु.आई.6(cid:10).-2/16, हFढक*, तिभल(cid:20)ई, लि6ल(cid:20)-(cid:31)(cid:25)ग(cid:29), छቈኍ(cid:10)सगढ़ 2. मु(cid:27)(cid:10)+ मुस(cid:10)ह तिपु(cid:4)(cid:20)-मुह(cid:6)श मुस(cid:10)ह, उ्-लगभग 30 वे+(cid:29), ति(cid:27)वे(cid:20)स(cid:10)-ग(cid:20)याቔኍ(cid:10) मु ति(cid:31)र क(cid:6) पु(cid:20)स, रिरस(cid:20)ईपु(cid:20)र(cid:20), धमु(cid:4)र(cid:10), पु(cid:25)लिलस था(cid:20)(cid:27)(cid:20)-धमु(cid:4)र(cid:10), छቈኍ(cid:10)सगढ़ -----उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)ग्ቓ/अतिभया(cid:25).ग्ቓ अपु(cid:10)ल(cid:20)था8/र(cid:20)ज्या ቛኋ(cid:20)र(cid:20) : ቦኍ(cid:10) अ(cid:4)(cid:20)(cid:27)(cid:25) घो*+, उपु श(cid:20)सकKया अलिधवे.(cid:20) । उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)ग्ቓ/अतिभया(cid:25).ग्ቓ ቛኋ(cid:20)र(cid:20) : क*ई (cid:27)हM । मु(cid:20)(cid:27)(cid:27)(cid:10)या न्या(cid:20)यामुNति(cid:4)(cid:29) ቦኍ(cid:10) स 6या क(cid:25) मु(cid:20)र 6(cid:20)यासवे(cid:20)ल , न्या(cid:20)या(cid:20)ध(cid:10)श !! स(cid:10).ए.वे(cid:10). ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या !! 1. (cid:31)ण्ड ्ቚति्ቅया(cid:20) स तिह(cid:4)(cid:20), 1973 कK ध(cid:20)र(cid:20)-378 (3) क(cid:6) (cid:4)ह(cid:4) (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:6) तिवेरूሾኘ ्ቚस्(cid:4)(cid:25)(cid:4) इस अपु(cid:10)ल मुW तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया-अपुर सቔኍ न्या(cid:20)या(cid:20)ध(cid:10)श, धमु(cid:4)र(cid:10), छቈኍ(cid:10)सगढ़ ቛኋ(cid:20)र(cid:20) सቔኍ ्ቚकर्ቓ POMAN DEWANGAN Digitally signed by POMAN DEWANGAN Date: 2025.09.23 17:30:59 +0530 2 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} ्ቅमु(cid:20) क-08/2019 “छቈኍ(cid:10)सगढ़ र(cid:20)ज्या तिवेरूሾኘ अ(cid:27)(cid:10)श मुस(cid:10)ह वेगYरह” मुW पु(cid:20)रिर(cid:4) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क-19/06/2019 कK वेYध(cid:4)(cid:20) क* च(cid:25)(cid:27)[(cid:4)(cid:10) (cid:31)(cid:10) गई हY । लि6सक(cid:6) (cid:4)ह(cid:4) तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया ቛኋ(cid:20)र(cid:20) अतिभया*6(cid:27) क(cid:20) मु(cid:20)मुल(cid:20) ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) (cid:27) पु(cid:20)(cid:4)(cid:6) हFए उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)ग्ቓ/अतिभया(cid:25).ग्ቓ क* स (cid:31)(cid:6)ह क(cid:20) ल(cid:20)भ (cid:31)(cid:6)(cid:4)(cid:6) हFए ध(cid:20)र(cid:20)-306 सहपुति\(cid:4) ध(cid:20)र(cid:20)-34 भ(cid:20)र(cid:4)(cid:10)या (cid:31)ण्ड स तिह(cid:4)(cid:20), 1860 क(cid:6) अपुर(cid:20)ध स(cid:6) (cid:31)*+मु(cid:25). तिकया(cid:20) गया(cid:20) हY । लि6स(cid:6) आग(cid:6) “्ቚश्(cid:27)(cid:20)ध(cid:10)(cid:27) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या” स(cid:6) स (cid:23)*लिध(cid:4) तिकया(cid:20) 6(cid:20) रह(cid:20) हY । 2. याह अतिवेवे(cid:20)ति(cid:31)(cid:4) (cid:4)थ्या हY तिक उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)ग्ቓ/अतिभया(cid:25).ग्ቓ अ(cid:27)(cid:10)+ मुस(cid:10)ह एवे मु(cid:27)(cid:10)+ मुस(cid:10)ह आपुस मुW भ(cid:20)ई ह_ उ(cid:27)क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) (cid:4)था(cid:20) मु‘(cid:4)क 6*सफ मुस(cid:10)ह क(cid:20) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह आपुस मुW भ(cid:20)ई रह(cid:6) । इस ्ቚक(cid:20)र, मु‘(cid:4)क स(cid:6) उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)ग्ቓ/अतिभया(cid:25).ग्ቓ क(cid:20) रिरश्(cid:4)(cid:20) चच(cid:6)र(cid:6) भ(cid:20)ई क(cid:20) रह(cid:20) हY और उभयापु(cid:30) क(cid:20) मुक(cid:20)(cid:27) आसपु(cid:20)स हY । 3. अतिभया*6(cid:27) क(cid:20) मु(cid:20)मुल(cid:20), स (cid:30)(cid:6)पु मुW, इस ्ቚक(cid:20)र हY तिक मु‘(cid:4)क 6*सफ मुस(cid:10)ह, 6* अतिवेवे(cid:20)तिह(cid:4) था(cid:20), ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क 06/07/2018 क* अपु(cid:27)(cid:6) घोर पुर उपुቝኌस्था(cid:4) था(cid:20) । उस(cid:10) ति(cid:31)(cid:27) उसक(cid:6) भ(cid:20)ई कK पुत्(cid:27)(cid:10) (cid:4)था(cid:20) अतिभया(cid:25). कK पुत्(cid:27)(cid:10) क(cid:6) (cid:23)(cid:10)च घोर मुW (cid:23)(cid:4)(cid:29)(cid:27) ध*(cid:27)(cid:6), झा(cid:20)़ባN लग(cid:20)(cid:27)(cid:6) एवे कचर(cid:20) फY ल(cid:20)(cid:27)(cid:6) क* ल(cid:6)कर आपुस(cid:10) तिवेवे(cid:20)(cid:31) हFआ । उ. तिवेवे(cid:20)(cid:31) क(cid:6) क(cid:20)र्ቓ अतिभया(cid:25).ग्ቓ (cid:27)(cid:6) 6*सफ मुस(cid:10)ह क(cid:6) स(cid:20)था ग(cid:20)ल(cid:10)-गल[6 कर मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK (cid:4)था(cid:20) उस(cid:6) अपुमु(cid:20)ति(cid:27)(cid:4) कर(cid:4)(cid:6) हFए कह(cid:20) तिक वेह क*ई क(cid:20)मु-ध ध(cid:20) (cid:27)हM कर(cid:4)(cid:20), अपु(cid:27)(cid:6) मु(cid:20)(cid:4)(cid:20)-तिपु(cid:4)(cid:20) क(cid:6) पुYसh पुर पुल(cid:4)(cid:20) हY, उसस(cid:6) अच्छ(cid:20) हY तिक वेह मुर 6(cid:20)ए; याति(cid:31) (cid:27)हM मुर(cid:6)ग(cid:20) (cid:4)* उस(cid:6) मु(cid:20)र ड(cid:20)लWग(cid:6) । इ(cid:27) (cid:23)(cid:20)(cid:4)h स(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)रिर(cid:4) ह*कर 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क 09/07/2018 क* अपु(cid:27)(cid:6) घोर क(cid:6) कमुर(cid:6) मुW फ(cid:20) स(cid:10) लग(cid:20)कर आत्मुहत्या(cid:20) कर ल(cid:10) । इस स (cid:23) ध मुW उसक(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-1) क* 6(cid:20)(cid:27)क(cid:20)र(cid:10) ्ቚ(cid:20)् ह*(cid:27)(cid:6) पुर उन्हh(cid:27)(cid:6) क*(cid:4)वे(cid:20)ल(cid:10) धमु(cid:4)र(cid:10) मुW सNच(cid:27)(cid:20) (cid:31)(cid:10), लि6स पुर मुग(cid:29) क(cid:20)यामु कर शवे पु च(cid:27)(cid:20)मु(cid:20) (cid:4)Yया(cid:20)र तिकया(cid:20) गया(cid:20) एवे शवे क(cid:20) 3 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ कर(cid:20)या(cid:20) गया(cid:20) । मुग(cid:29) 6(cid:20) च उपुर(cid:20) (cid:4) ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क 29/08/2018 क* ्ቚथामु सNच(cid:27)(cid:20) पुቔኍ (्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-11) (cid:31)6(cid:29) कर अपुर(cid:20)ध कK क(cid:20)यामु(cid:10) कK गई । घोटी(cid:27)(cid:20)स्थाल क(cid:20) (cid:27)क्श(cid:20) (cid:4)Yया(cid:20)र तिकया(cid:20) गया(cid:20), स(cid:20)ति(cid:30)याh क(cid:6) कथा(cid:27) लिलए गए (cid:4)था(cid:20) (cid:27)(cid:20)याल*(cid:27) रस्स(cid:10) आति(cid:31) कK 6ब्(cid:4)(cid:10) कK गई । स पुN्ቓ(cid:29) तिवेवे(cid:6)च(cid:27)(cid:20) उपुर(cid:20) (cid:4) अतिभया*ग-पुቔኍ ्ቚस्(cid:4)(cid:25)(cid:4) तिकया(cid:20) गया(cid:20) । 4. अतिभया*6(cid:27) कK ओर स(cid:6) आर*पु क(cid:20)(cid:6) ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) कर(cid:27)(cid:6) वे(cid:20)स्(cid:4)(cid:6) 13 स(cid:20)ति(cid:30)याh क(cid:20) पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ कर(cid:20)या(cid:20) गया(cid:20) (cid:4)था(cid:20) 19 (cid:31)स्(cid:4)(cid:20)वे(cid:6)6 ्ቚ(cid:31)श(cid:29) और आतिटी(cid:29)कल-ए, (cid:23)(cid:10), स(cid:10), ड(cid:10) क(cid:20) फ*टी*ቇኋ(cid:20)फ्स तिचन्ह(cid:20) तिक(cid:4) कर(cid:20)ए गए । ध(cid:20)र(cid:20)-313 (cid:31)ण्ड ्ቚति्ቅया(cid:20) स तिह(cid:4)(cid:20) क(cid:6) (cid:4)ह(cid:4) (cid:23)या(cid:20)(cid:27) मुW अतिभया(cid:25).ग्ቓ (cid:27)(cid:6) अपु(cid:27)(cid:6) तिवेपुर(cid:10)(cid:4) स(cid:20)ति(cid:30)याh क(cid:6) कथा(cid:27)h क* इ(cid:27)क(cid:20)र कर(cid:4)(cid:6) हFए स्वेया क* ति(cid:27)(cid:31)q+ ह*(cid:27)(cid:20) (cid:23)(cid:4)(cid:20)या(cid:20) हY लि6न्हh(cid:27)(cid:6) (cid:23)च(cid:20)वे मुW क*ई स(cid:20)ቌኚया ्ቚस्(cid:4)(cid:25)(cid:4) (cid:27)हM तिकया(cid:20) । (cid:4)(cid:23) उभयापु(cid:30) क* स(cid:25)(cid:27)(cid:20) 6(cid:20)कर तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया ቛኋ(cid:20)र(cid:20) ्ቚश्(cid:27)(cid:20)ध(cid:10)(cid:27) (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:20) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या पु(cid:20)रिर(cid:4) तिकया(cid:20) गया(cid:20) । लि6स(cid:6) अपु(cid:10)ल मुW च(cid:25)(cid:27)[(cid:4)(cid:10) (cid:31)(cid:10) गई हY । 5. अपु(cid:10)ल(cid:20)था8/र(cid:20)ज्या क(cid:6) तिवेቛኋ(cid:20)(cid:27) अलिधवे.(cid:20) क(cid:20) (cid:4)क(cid:29) हY तिक इस मु(cid:20)मुल(cid:6) मुW मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-1), मु(cid:20)t स(cid:25)र6(cid:20) मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-3), भ(cid:20)ई ति(cid:31)ल(cid:10)पु मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०- 5), पु़ባ*स(cid:10) 6Yकल(cid:10)(cid:27) मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-2) (cid:27)(cid:6) इस (cid:4)थ्या क(cid:20) समुथा(cid:29)(cid:27) तिकया(cid:20) हY तिक अतिभया(cid:25).ग्ቓ (cid:27)(cid:6) (cid:27) लिसफ(cid:29) 6*सफ मुस(cid:10)ह क(cid:6) स(cid:20)था मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK था(cid:10) (cid:23)ቝኌल्क याह कहकर उस(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)रिर(cid:4) भ(cid:10) तिकया(cid:20) था(cid:20) तिक वेह क*ई क(cid:20)मु-ध ध(cid:20) (cid:27)हM कर(cid:4)(cid:20), अपु(cid:27)(cid:6) मु(cid:20)(cid:4)(cid:20)-तिपु(cid:4)(cid:20) क(cid:6) पुYसh पुर पुल(cid:4)(cid:20) हY, वेह मुर क्याh (cid:27)हM 6(cid:20)(cid:4)(cid:20); याति(cid:31) वेह स्वेया (cid:27)हM मुर(cid:6)ग(cid:20) (cid:4)* उस(cid:6) मु(cid:20)र (cid:31)Wग(cid:6), लि6सस(cid:6) आत्मुग्ल(cid:20)ति(cid:27)वेश 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) आत्मुहत्या(cid:20) कर ल(cid:10) । इस ्ቚक(cid:20)र, अतिभया(cid:25).ग्ቓ क(cid:6) तिवेरु्ቍ अतिभया*6(cid:27) क(cid:20) मु(cid:20)मुल(cid:20) ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) रह(cid:20) हY । तिफर भ(cid:10), तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया (cid:27)(cid:6) उपुलब्ध स(cid:20)ቌኚया क(cid:20) समु(cid:25)तिच(cid:4) मुNल्या(cid:20) क(cid:27) (cid:27)हM तिकया(cid:20) और ्ቚश्(cid:27)(cid:20)ध(cid:10)(cid:27) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या पु(cid:20)रिर(cid:4) कर अतिभया(cid:25).ग्ቓ क* (cid:31)*+मु(cid:25). कर ति(cid:31)या(cid:20) । चN tतिक ्ቚश्(cid:27)(cid:20)ध(cid:10)(cid:27) (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:20) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या ቔኍ(cid:25)तिटीपुN्ቓ(cid:29) हY, इसलिलए ቝኌस्थार रखे(cid:6) 4 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} 6. 7. 8. 6(cid:20)(cid:27)(cid:6) या*ग्या (cid:27)हM हY । अ(cid:4)y अपु(cid:10)ल स्वे(cid:10)क(cid:20)र कर (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:20) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या अपु(cid:20)स्(cid:4) तिकया(cid:20) 6(cid:20)ए (cid:4)था(cid:20) अतिभया(cid:25).ग्ቓ क* (cid:31)*+लिस्ቍ कर तिवेलिध अ(cid:27)(cid:25)स(cid:20)र (cid:31)ቝኌण्ड(cid:4) तिकया(cid:20) 6(cid:20)ए । उቈኍरवे(cid:20)(cid:31)(cid:10)/अतिभया(cid:25).ग्ቓ कK ओर स(cid:6) क*ई उपुቝኌस्था(cid:4) (cid:27)हM । उपुቝኌस्था(cid:4) पु(cid:30) क(cid:20) (cid:4)क(cid:29) ቦኍवे्ቓ तिकया(cid:20) गया(cid:20) और तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया क(cid:6) अतिभल(cid:6)खे क(cid:20) सNቌኚमु(cid:4)(cid:20)पुNवे(cid:29)क पुरिरश(cid:10)ल(cid:27) तिकया(cid:20) गया(cid:20) । अतिभया*6(cid:27) कK ओर स(cid:6) पुरिरति(cid:30)(cid:4) स(cid:20)ति(cid:30)याh क(cid:6) कथा(cid:27) स(cid:6) याह ቝኌस्थाति(cid:4) स्पु्ቖ हY तिक मु‘(cid:4)क 6*सफ मुस(cid:10)ह अतिवेवे(cid:20)तिह(cid:4) था(cid:20), 6(cid:23)तिक उसक(cid:20) छ*टी(cid:20) भ(cid:20)ई ति(cid:31)ल(cid:10)पु मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-5) तिवेवे(cid:20)तिह(cid:4) था(cid:20) । मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-1), स(cid:25)र6(cid:20) मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-3), पु़ባ*स(cid:10) 6Yकल(cid:10)(cid:27) मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-2), भ(cid:20)ई ति(cid:31)ल(cid:10)पु मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-5), ति(cid:31)ल(cid:10)पु कK पुत्(cid:27)(cid:10) मुरिरयामु मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-4) क(cid:6) कथा(cid:27) (cid:4)था(cid:20) सह(cid:20)याक उपुति(cid:27)र(cid:10)(cid:30)क (cid:23)*ध(cid:27) लिस ह (cid:25)वे (अ०स(cid:20)०-8) ቛኋ(cid:20)र(cid:20) (cid:4)Yया(cid:20)र शवे पु च(cid:27)(cid:20)मु(cid:20) ्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-4, ड|क्टीर टी(cid:10)०आर० (cid:25)वे (अ०स(cid:20)०- 11) ቛኋ(cid:20)र(cid:20) (cid:4)Yया(cid:20)र शवे पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ ्ቚति(cid:4)वे(cid:6)(cid:31)(cid:27) ्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-9 एवे तिवेवे(cid:6)चक क(cid:6) रूपु मुW उपुति(cid:27)र(cid:10)(cid:30)क भ(cid:20)वे(cid:6)श श(cid:6)न्ड(cid:6) (अ०स(cid:20)०-12) ቛኋ(cid:20)र(cid:20) कK गई मुग(cid:29) 6(cid:20) च और अपुर(cid:20)ध कK क(cid:20)यामु(cid:10) स(cid:6) याह (cid:4)थ्या अतिवेवे(cid:20)ति(cid:31)(cid:4) रूपु मुW ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) हFआ हY तिक 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) अपु(cid:27)(cid:6) ह(cid:10) घोर क(cid:6) एक कमुर(cid:6) मुW (cid:27)(cid:20)याल*(cid:27) कK रस्स(cid:10) ቛኋ(cid:20)र(cid:20) फ(cid:20) स(cid:10) लग(cid:20)कर आत्मुहत्या(cid:20) कK था(cid:10) । 9. मुNल ्ቚश्(cid:27) याह हY तिक क्या(cid:20) 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) उ. आत्मुहत्या(cid:20), अतिभया(cid:25).ग्ቓ क(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)र्ቓ क(cid:6) फलस्वेरूपु कK था(cid:10)? 10. In the matter of Naresh Kumar v. State of Haryana reported in (2024) 3 SCC 573, Hon’ble Supreme Court has been principally laid down the 5 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} factum of abetment of suicide and held that there should be clear and reliable evidence for abetment, which shows that after abetment, there was no other option left for suicide. Hon’ble Supreme Court has held as under: “15. Section 306 of the IPC reads as under :- ─ “306. Abetment of suicide. If any person commits suicide, whoever abets the commission of such suicide, shall be punished with imprisonment of either description for a term which may extend to ten years, and shall also be liable to fine.” 16. Thus, the basic ingredients to constitute an offence under Section 306 of the IPC are suicidal death and abetment thereof. Abetment of a thing is defined under Section 107 IPC as under:- “107. Abetment of a thing.─A person abets the doing of a thing, who─
Facts
First. Instigates any person to do that thing; or ─ ─ Secondly. Engages with one or more other person or persons in any conspiracy for the doing of that thing, if an act or illegal omission takes place in pursuance of that conspiracy, and in order to the doing of that thing; or ─ Thirdly. Intentionally aids, by any act or illegal omission, the doing of that thing. ─ Explanation 1. A person who by wilful misrepresentation, or by wilful concealment of a material fact which he is bound to disclose, voluntarily causes or procures, or attempts to cause or procure, a thing to be done, is said to instigate the doing of that thing. Whoever, either prior to or at the Explanation 2. time of the commission of an act, does anything in ─ 6 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} order to facilitate the commission of that act, and thereby facilitate the commission thereof, is said to aid the doing of that act.” 17. This Court in Geo Varghese v. State of Rajasthan, (2021) 19 SCC 144, has considered the provisions of Section 306 IPC along with the definition of abetment under Section 107 IPC observed as under:- “14. Section 306 of IPC makes abetment of suicide a criminal offence and prescribes punishment for the same. …
Legal Reasoning
15. The ordinary dictionary meaning of the word ‘instigate’ is to bring about or initiate, incite someone to do something. This Court in Ramesh Kumar v. State of Chhattisgarh (2001) 9 SCC 618, has defined the word ‘instigate’ as under:- “20. Instigation is to goad, urge forward, provoke, incite or encourage to do “an act”.” 16. The scope and ambit of Section 107 IPC and its co-relation with Section 306 IPC has been discussed repeatedly by this Court. In the case of S.S. Cheena v. Vijay Kumar Mahajan (2010) 12 SCC 190, it was observed as under:- “25. Abetment involves a mental process of instigating a person or intentionally aiding a person in doing of a thing. Without a positive act on the part of the accused to instigate or aid in committing suicide, conviction cannot be sustained. The intention of the legislature and the ratio of the cases decided by the Supreme Court is clear that in order to convict a person under Section 306 IPC there has to be a clear mens rea to commit the offence. It also requires an active act or direct act which led the deceased to commit suicide seeing no 7 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} option and that act must have been intended to push the deceased into such a position that he committed suicide.” 18. This Court in M. Arjunan v. State, represented by its Inspector of Police, (2019) 3 SCC 315, while explaining the necessary ingredients of Section 306 IPC in detail, observed as under:- The essential ingredients of the offence “7. under Section 306 I.P.C. are: (i) the abetment; (ii) the intention of the accused to aid or instigate or abet the deceased to commit suicide. The act of the accused, however, insulting the deceased by using abusive language will not, by itself, constitute the abetment of suicide. There should be evidence capable of suggesting that the accused intended by such act to instigate the deceased to commit suicide. Unless the instigation/abetment to ingredients of commit suicide are satisfied, accused cannot be convicted under Section 306 IPC.” 19. This Court in Ude Singh v. State of Haryana, (2019) 17 SCC 301, held that in order to convict an accused under Section 306 IPC, the state of mind to commit a particular crime must be visible with regard to determining the culpability. 20. This Court in Mariano Anto Bruno v. The Inspector of Police, (2023) 15 SCC 560, after referring to the abovereferred decisions rendered in context of culpability under Section 306 IPC observed as under:- “45. …...It is also to be borne in mind that in cases of alleged abetment of suicide, there must be proof of direct or indirect acts of incitement to the commission of suicide. Merely on the allegation of harassment without their being any positive action proximate to the time of occurrence on the part of the accused which led or compelled 8 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} the person to commit suicide, conviction in terms of Section 306 IPC is not sustainable.” 21. This Court in Gurcharan Singh v. State of Punjab, (2020) 10 SCC 200, observed that whenever a person instigates or intentionally aids by any act or illegal omission, the doing of a thing, a person can be said to have abetted in doing that thing. To prove the offence of abetment, as specified under Section 107 IPC, the state of mind to commit a particular crime must be visible, to determine the culpability. 22. This Court in Kashibai v. The State of Karnataka, 92023) 15 SCC 751, observed that to bring the case within the purview of ‘Abetment’ under Section 107 IPC, there has to be an evidence with regard to the instigation, conspiracy or intentional aid on the part of the accused and for the purpose proving the charge under Section 306 IPC, also there has to be an evidence with regard to the positive act on the part of the accused to instigate or aid to drive a person to commit suicide. 11. उ. न्या(cid:20)यादृ्ቖ(cid:20) (cid:4) क(cid:6) ्ቚक(cid:20)श मुW आत्मुहत्या(cid:20) क(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)र्ቓ क(cid:6) स (cid:23) ध मुW तिवेच(cid:20)र करW (cid:4)* इस मु(cid:20)मुल(cid:6) मुW मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-1), मु(cid:20)t स(cid:25)र6(cid:20) मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-3), भ(cid:20)ई ति(cid:31)ल(cid:10)पु मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-5), भ(cid:20)ई कK पुत्(cid:27)(cid:10) मुरिरयामु मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-4) ह(cid:10) ्ቚमु(cid:25)खे स(cid:20)(cid:30)(cid:10) ह_, लि6(cid:27)क(cid:6) कथा(cid:27) स(cid:6) याह (cid:4)थ्या स्पु्ቖ हFआ हY तिक ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क 06/07/2018 क* ्ቚ(cid:20)(cid:4)y लगभग 09:00 (cid:23)6(cid:6) मुरिरयामु मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-4) अपु(cid:27)(cid:6) घोर मुW (cid:23)(cid:4)(cid:29)(cid:27) ध* रह(cid:10) था(cid:10) और अतिभया(cid:25). कK पुत्(cid:27)(cid:10) मु*ति(cid:27)क(cid:20) झा(cid:20)़ባN लग(cid:20) रह(cid:10) था(cid:10) । इस स (cid:31)भ(cid:29) मुW मु*ति(cid:27)क(cid:20) क(cid:6) कथा(cid:27) — “झा(cid:20)़ባN (cid:31)(cid:6)खेकर लग(cid:20)ओ, कचर(cid:20) (cid:23)(cid:4)(cid:29)(cid:27) मुW आ रह(cid:20) हY” — पुर (cid:31)*(cid:27)h पुरिरवे(cid:20)रh क(cid:6) मुध्या तिवेवे(cid:20)(cid:31) उत्पु्ቐ हFआ । उस(cid:10) ति(cid:31)(cid:27) श(cid:20)मु क(cid:6) समुया अतिभया(cid:25).ग्ቓ (cid:27)(cid:6) 6*सफ मुस(cid:10)ह क(cid:6) स(cid:20)था मु(cid:20)रपु(cid:10)टी तिकया(cid:20) । मु(cid:20)रपु(cid:10)टी क(cid:6) समुया अतिभया(cid:25).ग्ቓ (cid:27)(cid:6) 6*सफ मुस(cid:10)ह क* अपुमु(cid:20)ति(cid:27)(cid:4) कर(cid:4)(cid:6) हFए कह(cid:20) तिक उसकK (cid:23)(cid:25)र(cid:10) आ(cid:31)(cid:4)h क(cid:6) क(cid:20)र्ቓ उसकK श(cid:20)(cid:31)(cid:10) (cid:27)हM ह* रह(cid:10) हY, 6(cid:23)तिक उसक(cid:6) छ*टी(cid:6) भ(cid:20)ई कK 9 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} 12. 13. श(cid:20)(cid:31)(cid:10) ह* च(cid:25)कK हY; वेह क*ई क(cid:20)मु-ध ध(cid:20) (cid:27)हM कर(cid:4)(cid:20), अपु(cid:27)(cid:6) मु(cid:20)(cid:4)(cid:20)-तिपु(cid:4)(cid:20) कK कमु(cid:20)ई पुर पुल रह(cid:20) हY; “वेह मुर क्याh (cid:27)हM 6(cid:20)(cid:4)(cid:20)” और “याति(cid:31) वेह (cid:27)हM मुर(cid:6)ग(cid:20) (cid:4)* उस(cid:6) मु(cid:20)र ड(cid:20)लWग(cid:6)” । लि6सक(cid:6) पुश्च(cid:20)(cid:4) ह(cid:10) ति(cid:31)(cid:27)(cid:20) क-09/07/2018 क* 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) अपु(cid:27)(cid:6) गल(cid:6) मुW (cid:27)(cid:20)याल*(cid:27) कK रस्स(cid:10) स(cid:6) फ (cid:31)(cid:20) (cid:23)(cid:27)(cid:20)कर आत्मुहत्या(cid:20) कर ल(cid:10) । ्ቚश्(cid:27) याह हY तिक याति(cid:31) उ. रूपु मुW घोटी(cid:27)(cid:20) हFई था(cid:10), (cid:4)* क्या(cid:20) उ. क‘ त्या स(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)रिर(cid:4) ह*कर ह(cid:10) 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) आत्मुहत्या(cid:20) कK? सह(cid:20)याक उपुति(cid:27)र(cid:10)(cid:30)क (cid:23)*ध(cid:27) लिस ह (cid:25)वे (अ०स(cid:20)०-8) (cid:27)(cid:6) मु‘(cid:4)क क(cid:6) 6(cid:6)(cid:23) स(cid:6) ल(cid:20)ई(cid:27)(cid:31)(cid:20)र क(cid:20)गज़ क(cid:6) (cid:31)* फटी(cid:6) टी(cid:25)क़ባ(cid:6) ्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-8 क(cid:6) अ(cid:27)(cid:25)स(cid:20)र 6ब्(cid:4) कर(cid:27)(cid:20) (cid:23)(cid:4)(cid:20)या(cid:20) हY, तिक (cid:4)(cid:25) याह (cid:4)थ्या स्पु्ቖ (cid:27)हM हY तिक वेह तिकस(cid:27)(cid:6) लिलखे(cid:20) था(cid:20), तिकस स (cid:31)भ(cid:29) मुW लिलखे(cid:20) गया(cid:20) (cid:4)था(cid:20) तिकस घोटी(cid:27)(cid:20) स(cid:6) स (cid:23) लिध(cid:4) हY । उसमुW तिकस(cid:10) क(cid:20) भ(cid:10) (cid:27)(cid:20)मु उቤኔ(cid:6)लिखे(cid:4) (cid:27)हM हY । याह भ(cid:10) ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) (cid:27)हM हFआ हY तिक उ. ल(cid:6)खे(cid:27) मु‘(cid:4)क क(cid:6) ह(cid:10) हस्(cid:4)ल(cid:6)खे मुW हY । मु‘(cid:4)क कK स्वे(cid:20)भ(cid:20)तिवेक लिलखे(cid:20)वेटी क(cid:20) क*ई (cid:27)मुN(cid:27)(cid:20) 6ब्(cid:4) (cid:27)हM हFआ हY । स्वेया मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-1) (cid:27)(cid:6) भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक उ(cid:27)क(cid:6) पु(cid:20)स मु‘(cid:4)क कK स्वे(cid:20)भ(cid:20)तिवेक हस्(cid:4)लिलतिपु क(cid:20) क*ई (cid:27)मुN(cid:27)(cid:20) उपुलब्ध (cid:27)हM था(cid:20) । अ(cid:4)y ्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-8 मुW स ल्ሿ (cid:31)*(cid:27)h क(cid:20)गज़ क(cid:6) टी(cid:25)क़ባh कK लिलखे(cid:20)वेटी मु‘(cid:4)क कK ह(cid:10) हY, याह (cid:4)थ्या 6(cid:20) च ቛኋ(cid:20)र(cid:20) स्था(cid:20)तिपु(cid:4) (cid:27)हM ह* सक(cid:20) । ऐस(cid:10) (cid:31)श(cid:20) मुW उस 6ब्(cid:4)(cid:10) स(cid:6) अतिभया*6(cid:27) क* क*ई समुथा(cid:29)(cid:27) ्ቚ(cid:20)् (cid:27)हM ह*(cid:4)(cid:20) । 14. स्वेया तिवेवे(cid:6)चक क(cid:6) रूपु मुW भ(cid:20)वे(cid:6)श स(cid:6)न्ड(cid:6) (अ०स(cid:20)०-12) (cid:27)(cid:6) ्ቚति(cid:4)पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ मुW याह स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक 6(cid:23) मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ०स(cid:20)०-1) (cid:27)(cid:6) घोटी(cid:27)(cid:20) क(cid:6) ति(cid:31)(cid:27) मुग(cid:29) सNच(cid:27)(cid:20) ्ቚ(cid:31)श(cid:29) पु(cid:10)-1 कर(cid:20)या(cid:20) था(cid:20) (cid:4)* उसमुW याह लिलखेवे(cid:20)या(cid:20) था(cid:20) तिक 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:27)(cid:6) आत्मुहत्या(cid:20) क्याh तिकया(cid:20) हY? इस स (cid:23) ध मुW उस(cid:6) 6(cid:20)(cid:27)क(cid:20)र(cid:10) (cid:27)हM हY । तिवेवे(cid:6)चक (cid:27)(cid:6) याह भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक 6*सफ मुस(cid:10)ह क(cid:6) स(cid:20)था 6-7 6(cid:25)ल(cid:20)ई, 2018 क* अतिभया(cid:25).ग्ቓ क(cid:6) ቛኋ(cid:20)र(cid:20) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी तिकए 6(cid:20)(cid:27)(cid:6) क(cid:6) तिवे+या 10 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} मुW (cid:27) (cid:4)* क*ई सNच(cid:27)(cid:20) पु(cid:25)लिलस था(cid:20)(cid:27)(cid:6) मुW (cid:31)(cid:10) गई और (cid:27) ह(cid:10) क*ई रिरपु*टी(cid:29) (cid:31)6(cid:29) कर(cid:20)ई गई था(cid:10) । तिवेवे(cid:6)चक (cid:27)(cid:6) याह भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK घोटी(cid:27)(cid:20) क(cid:6) पुश्च(cid:20)(cid:4) 6*सफ मुस(cid:10)ह (cid:31)Nसर(cid:6)-(cid:4)(cid:10)सर(cid:6) ति(cid:31)(cid:27) अपु(cid:27)(cid:10) आ(cid:31)(cid:4) अ(cid:27)(cid:25)स(cid:20)र मुछल(cid:10) तिगर(cid:10) खे(cid:6)ल(cid:27)(cid:6) क(cid:6) लिलए गया(cid:20) था(cid:20) और फ(cid:20) स(cid:10) लग(cid:20)(cid:27)(cid:6) वे(cid:20)ल(cid:6) ति(cid:31)(cid:27) अतिभया(cid:25).ग्ቓ स(cid:6) मु‘(cid:4)क क(cid:20) (cid:27) (cid:4)* क*ई झाग़ባ(cid:20) हFआ था(cid:20) और (cid:27) क*ई मु(cid:20)रपु(cid:10)टी हFई था(cid:10) । इस ्ቚक(cid:20)र स(cid:6), कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK घोटी(cid:27)(cid:20) और आत्मुहत्या(cid:20) कK घोटी(cid:27)(cid:20) क(cid:6) (cid:23)(cid:10)च लगभग 2 स(cid:6) 3 ति(cid:31)(cid:27) अ (cid:4)र(cid:20)ल स्पु्ቖ रूपु स(cid:6) (cid:23)(cid:4)(cid:20)या(cid:20) गया(cid:20) हY । 15. मु‘(cid:4)क क(cid:6) तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-1), मु(cid:20)(cid:4)(cid:20) स(cid:25)र6(cid:20) मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-3), भ(cid:20)ई ति(cid:31)ल(cid:10)पु मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-5) (cid:4)था(cid:20) ति(cid:31)ल(cid:10)पु कK पुत्(cid:27)(cid:10) मुरिरयामु मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-4) क(cid:6) ्ቚति(cid:4)पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ स(cid:6) याह (cid:4)थ्या स्पु्ቖ ह*(cid:4)(cid:20) हY तिक मु‘(cid:4)क शर(cid:20)(cid:23) पु(cid:10)(cid:27)(cid:6) क(cid:20) आ(cid:31)(cid:10) था(cid:20) और शर(cid:20)(cid:23) पु(cid:10)कर घोर आ(cid:27)(cid:6) पुर ्ቚ(cid:20)याy ग(cid:20)ल(cid:10)-गल[6 कर(cid:4)(cid:20) था(cid:20) । कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK घोटी(cid:27)(cid:20) क(cid:6) ति(cid:31)(cid:27) भ(cid:10) वेह शर(cid:20)(cid:23) क(cid:6) (cid:27)श(cid:6) मुW था(cid:20) । तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-1) (cid:27)(cid:6) ्ቚति(cid:4)पुर(cid:10)(cid:30)्ቓ मुW याह भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक मु‘(cid:4)क क(cid:20) तिशर*मुति्ቓ च[धर(cid:10) स(cid:6) स (cid:23) ध था(cid:20) और इस क(cid:20)र्ቓ स(cid:6) तिशर*मुति्ቓ च[धर(cid:10) क(cid:6) पुति(cid:4) तिवेलिलयामु च[धर(cid:10) (cid:27)(cid:6) मु‘(cid:4)क क(cid:6) स(cid:20)था मु(cid:20)रपु(cid:10)टी कK था(cid:10) । याह (cid:4)थ्या भ(cid:10) आया(cid:20) हY तिक कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी क(cid:6) पुश्च(cid:20)(cid:4) भ(cid:10) मु‘(cid:4)क अपु(cid:27)(cid:10) आ(cid:31)(cid:4) अ(cid:27)(cid:25)स(cid:20)र मुछल(cid:10) तिगर(cid:10) खे(cid:6)ल(cid:27)(cid:6) गया(cid:20) था(cid:20) । इसक(cid:6) अति(cid:4)रिर., तिपु(cid:4)(cid:20) 6(cid:6)रल्ड मुस(cid:10)ह (अ.स(cid:20).-1) (cid:27)(cid:6) याह भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) हY तिक मु‘(cid:4)क लगभग 7-8 वे+(cid:29) पुNवे(cid:29) भ(cid:10) ज़हर स(cid:6)वे(cid:27) कर आत्मुहत्या(cid:20) क(cid:20) ्ቚया(cid:20)स कर च(cid:25)क(cid:20) था(cid:20) । उन्हh(cid:27)(cid:6) याह भ(cid:10) कह(cid:20) हY तिक कलिथा(cid:4) घोटी(cid:27)(cid:20) और आत्मुहत्या(cid:20) क(cid:6) (cid:23)(cid:10)च 6* (cid:31)* ति(cid:31)(cid:27) क(cid:20) अ (cid:4)र(cid:20)ल हY, उस (cid:31)[र(cid:20)(cid:27) मु‘(cid:4)क क(cid:6) स(cid:20)था क्या(cid:20) हFआ इसकK उन्हW 6(cid:20)(cid:27)क(cid:20)र(cid:10) (cid:27)हM हY । स(cid:20)था ह(cid:10) याह भ(cid:10) स्वे(cid:10)क(cid:20)र तिकया(cid:20) तिक कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी क(cid:6) पुश्च(cid:20)(cid:4) भ(cid:10) मु‘(cid:4)क स(cid:20)मु(cid:20)न्या रूपु स(cid:6) (cid:23)(cid:20)(cid:4)च(cid:10)(cid:4) एवे व्यावेह(cid:20)र कर(cid:4)(cid:20) रह(cid:20), 6* (cid:4)थ्या अन्या पुरिर6(cid:27)h क(cid:6) (cid:23)या(cid:20)(cid:27) स(cid:6) भ(cid:10) स्पु्ቖ ह*(cid:4)(cid:20) हY । इस (cid:31)[र(cid:20)(cid:27) अतिभया(cid:25).ग्ቓ क(cid:6) स(cid:20)था उसक(cid:20) क*ई तिवेवे(cid:20)(cid:31) या(cid:20) (cid:23)(cid:20)(cid:4)च(cid:10)(cid:4) ह*(cid:27)(cid:20) ्ቚमु(cid:20)ति्ቓ(cid:4) (cid:27)हM हY । ऐस(cid:10) (cid:31)श(cid:20) मुW (cid:27) (cid:4)* अतिभया(cid:25).ग्ቓ ቛኋ(cid:20)र(cid:20) कK 11 / 11 {Acq. A. No.-352 of 2024} गई कलिथा(cid:4) मु(cid:20)रपु(cid:10)टी क* आत्मुहत्या(cid:20) क(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)र्ቓ क(cid:6) रूपु मुW मु(cid:20)न्या तिकया(cid:20) 6(cid:20) सक(cid:4)(cid:20) हY और (cid:27) ह(cid:10) इस स (cid:23) ध मुW क*ई स्पु्ቖ, पुया(cid:20)(cid:29)् एवे तिवेश्वेस(cid:27)(cid:10)या स(cid:20)ቌኚया उपुलब्ध हY तिक उस(cid:10) क(cid:6) (cid:31)(cid:25)ष््ቚ(cid:6)र्ቓ मुW मु‘(cid:4)क (cid:27)(cid:6) आत्मुहत्या(cid:20) कK । 16. उपुर*. न्या(cid:20)यादृ्ቖ(cid:20) (cid:4) क(cid:6) आध(cid:20)र पुर स(cid:20)ቌኚया तिवेवे(cid:6)च(cid:27)(cid:20) क(cid:6) फलस्वेरूपु याह न्या(cid:20)या(cid:20)लया पु(cid:20)(cid:4)(cid:10) हY तिक अतिभल(cid:6)खे मुW उपुलब्ध, (cid:4)थ्या और स(cid:20)ቌኚया क* दृति्ቖग(cid:4) रखे(cid:4)(cid:6) हFए तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया ቛኋ(cid:20)र(cid:20) 6* (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:20) ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या पु(cid:20)रिर(cid:4) तिकया(cid:20) हY उसमुW क*ई अवेYध(cid:4)(cid:20) या(cid:20) अश(cid:25)ሾኘ(cid:4)(cid:20) (cid:27)हM हY । इसलिलए उसमुW तिकस(cid:10) हस्(cid:4)(cid:30)(cid:6)पु कK आवेश्याक(cid:4)(cid:20) (cid:27)हM पु(cid:20)या(cid:10) 6(cid:20)(cid:4)(cid:10) । अ(cid:4)y (cid:31)*+मु(cid:25)ति. क(cid:6) तिवेरूሾኘ ्ቚस्(cid:4)(cid:25)(cid:4) याह अपु(cid:10)ल स्वे(cid:10)क(cid:20)र या*ग्या (cid:27) ह*(cid:27)(cid:6) स(cid:6) खे(cid:20)रिर6 कK 6(cid:20)(cid:4)(cid:10) हY । ति(cid:27)्ቓ(cid:29)या कK ्ቚति(cid:4)लिलतिपु क(cid:6) स(cid:20)था तिवेच(cid:20)र्ቓ न्या(cid:20)या(cid:20)लया क* अतिभल(cid:6)खे श(cid:10)्ቈ(cid:4)(cid:20)पुNवे(cid:29)क वे(cid:20)पुस ्ቚ(cid:6)ति+(cid:4) ह* । सह(cid:10)/- (स 6या क(cid:25) मु(cid:20)र 6(cid:20)यासवे(cid:20)ल) न्या(cid:20)या(cid:20)ध(cid:10)श 17. 18. पु*मु(cid:27)